Ach Moedertje

Ach Moedertje.

Vrijdag 25 januari was journalist, schrijver en mantelzorger Hugo Borst te gast in de Oude Helenakerk in Aalten. Het betrof een lezing en signeersessie op uitnodiging van Werkgroep Dementievriendelijke Gemeente Aalten en stichting Restauratiefonds Oude St. Helenakerk. Aangezien ik zelf in de verpleegzorg werkzaam ben, was ik benieuwd naar de ervaring en beleving van Hugo zelf. In 2018 heb ik de vierdelige documentaireserie ‘In de Leeuwenhoek’ op NPO 2 gekeken, met Hugo Borst en Adelheid Roosen. Dat Rotterdamse verpleeghuis stond een tijd op de zwarte lijst van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (inmiddels niet meer).

Bernadet van Lent, trajectbegeleider Helpdesk Dementie, en wethouder Joop Wikkering trapten de avond af. Beiden waren aangenaam verrast door het grote aantal belangstellenden, ruim 600 mensen meldden zich aan voor de lezing! Je zou bijna denken dat er popartiest betrof. Ook Joop Wikkering was mantelzorger, zijn moeder woonde een tijd in het Hoge Veld in Aalten. Eigenlijk heeft iedereen er wel op de één of andere manier mee te maken, iedereen kent wel iemand in de begin-, of eindfase van dementie. In de toekomst zal het aantal patiënten alleen maar toenemen, best belangrijk om jezelf hiervan bewust te zijn. Want hoe zou jij het zelf willen? Wat betekent de ziekte voor de cliënt en zijn omgeving?

In de Oude Helenakerk stond onder de kansel een tafel gereed voor Hugo. Toen men opperde dat hij ook wel op de kansel mocht plaatsnemen, liet hij zich dat geen tweede keer zeggen! Of ze daar halverwege de lezing nog zo blij mee waren valt te bezien, in zijn geestdrift liet Hugo een welbekende krachtterm vallen.. Gelukkig kon Hugo inmiddels wel een potje breken die avond. Hij vertelde als eerste over zijn speciale band met Aalten, hoe zijn ouders gedurende de hongerwinter in Aalten verbleven. Hugo zelf logeerde regelmatig, samen met broer Laurens, op de boerderij van de familie Somsen in Aalten, en ontwikkelde zo dierbare herinneringen aan de Achterhoek. In 2015 verscheen zijn boek ‘Ma’. Hugo verzorgde toen zo’n drie jaar zijn moeder en beschreef de gebeurtenissen in een wekelijkse column in het AD, uiteindelijk dus gepubliceerd als boek. op ontroerende en toch ook humoristische wijze vertelt hij zijn ervaringen. In 2017 verscheen het tweede boek ‘Ach Moedertje’, een openhartig vervolg. Op 17 augustus 2018 overleed Joke Borst op 89-jarige leeftijd.

Vasculaire dementie, en ook alzheimer, komt veelvuldig voor in de familie Borst vertelde Hugo. Hij grapte erachteraan dat zelfs de schoonfamilie er niet onderuit komt, met een knipoog naar schoonzus Jackie die ook in de kerk aanwezig is. Hugo schreef al jaren in de krant over zijn tante Lenie, de zus van zijn moeder die ook leed aan dementie (net als haar vader en in totaal vier van haar vijf zussen). Samen met zijn moeder bezocht Hugo haar zussen en spraken zij openhartig over deze rotziekte. Hij vertelde zijn moeder dat hij ook over haar zou gaan schrijven mocht zij ook te maken krijgen met dementie. Het enige dat zij hem verzocht was te schrijven ‘met genade’ en dat heeft Hugo altijd gedaan. Tijdens de lezing heeft Hugo een gedeelte voorgelezen uit zijn boek, over de laatste paar maanden uit het leven van zijn moeder in verpleeghuis De Hofstee. Ongetwijfeld voor veel van de aanwezigen erg herkenbaar, net als voor mijzelf. Hoe kort een cliënt ook bij ons op de afdeling woont, door het zoeken naar een passende en eigen manier van benaderen en verzorgen ontstaat er altijd een bepaalde band. Bij het overlijden van zijn moeder voelde Hugo vooral opluchting. Verdriet had hij vooral onderweg, niet zozeer aan het eind.

In het tweede gedeelte van de avond is er ruimte om vragen te stellen aan Hugo (behalve over Sparta voegde hij er aan toe, op dat moment voetballend tegen Telstar). Iemand vroeg hoe Hugo het zelf zou willen? De kans dat ook hij met vasculaire dementie te maken krijgt is groot. Die weg wil niemand gaan ook Hugo zelf niet, uiteindelijk gaan de meesten toch die weg.. Het moment bepalen, laat staan vastleggen, waarop je niet meer wilt leven is zo verschrikkelijk lastig. De film ‘Still Alice’ verwoord schitterend dit dilemma. Toen iemand vroeg naar de ‘mooiste herinnering’ uit het hele dementieproces van zijn moeder, gaf Hugo aan dat dementie vooral niet geromantiseerd moet worden. Alle dierbare herinneringen worden je afgenomen, berooid en leeg blijf je achter! Als een zwakke afspiegeling van de krachtige mens die je ooit was, gaan de dagen aan je voorbij. Dat herken ik wel. Er zijn inderdaad mensen die het werken op kleinschalig wonen binnen een gesloten afdeling als iets heel schattigs zien. Ze vergeten dat we ook te maken krijgen met fysieke en verbale dreiging. Dat de grens bij ouderen tussen geriatrie en psychiatrie soms flinterdun is en beide doelgroepen in het verpleeghuis wonen. Wat ik zelf erg belangrijk vind is een stukje humor. Niet alleen in de benadering naar cliënten, ook met collega’s onder elkaar. Om te kunnen doen wat we doen, omdat lachen goed is voor de longfunctie (diepere ademhaling als je lacht). Niet alle mantelzorgers kunnen dat echter waarderen, sommigen vinden het ongepast. Ik heb al eens een klinische les gegeven over dit onderwerp en ben van mening dat het nog te weinig wordt toegepast. Eigenlijk zouden we bij de intake al moeten vragen wat een cliënt grappig en lachwekkend vind, welke cabaretier of tv-programma. Ik zou het een geruststellende gedachte vinden, dat ik nog vaak mag lachen.

Met het manifest ‘Scherp op Ouderzorg’ dat Hugo Borst en onderzoeker Carin Gaemers opstelden hebben zij de Machiavelliprijs (jaarlijkse onderscheiding voor een opmerkelijke prestatie op gebied van publieke communicatie) gewonnen, vanwege de effectieve bijdrage aan de communicatie tussen politiek, overheid en burgers. Het manifest kreeg meer dan 100.000 steunbetuigingen en leidde ertoe dat het kabinet 2,1 miljard euro extra voor verpleeghuiszorg beschikbaar stelde. Het vinden van geschikt personeel is verschrikkelijk lastig. Hugo Borst vraagt zich af hoe het er over 15-20 jaar uit zal zien? Zal de overheid personeel uit het buitenland moeten aantrekken? Zullen wij zelf verzorgd worden door mensen uit andere landen? Hoe dan ook, de aandacht voor de verpleegzorg is er. Hugo en Carin Gaemers zien de thuiszorg als een volgend aandachtspunt, volgens hen valt ook hier nog veel te verbeteren. Natuurlijk legt de bekendheid van Hugo hen geen windeieren, hij bereikt meer dan menig fantastisch burgerinitiatief. Soms is dat ook best pijnlijk vertelde Hugo. Toen Joke Borst overleed, waren de warme woorden en condoleances aan het adres van Hugo overweldigend. Op teletekst stond zelfs ‘Moeder van Hugo Borst overleden’ (“Gelukkig”, had Hugo tegen zijn broer gezegd, “jouw moeder leeft nog!”). Het is voor Hugo Borst in ieder geval een troostrijke gedachte dat de ziekte van zijn ‘Ma’ tot een hoger doel heeft gereikt.

 

Hugo citeerde een prachtig gedicht van Guillaume van der Graft:

Zonder te weten waarheen

Waaien de dagen en slaat de tijd

Zonder te weten waarheen

Worden de mensen uitgeluid

Zonder te weten waarheen

 

img_8869

img_8881

Een Hapje van de Kerk

De 11e van de 11e vond er een bijzondere kerkdienst plaats in de PKN Kerk Lichtenvoorde: een Kerkproeverij. Iedereen is natuurlijk altijd van harte welkom in de kerk, vandaag werd dit nog eens extra benadrukt met de bedoeling om mensen, jong en oud, voor het eerst of opnieuw, te laten proeven aan de kerk. Want hoe gaat dat nu eigenlijk tegenwoordig? Vroeger hield de dominee zijn preek waar je naar luisterde, en dat was het dan. Nu zijn er veel meer vrijwilligers betrokken bij de kerk, er is ruimte om samen vorm te geven aan de dienst en de verdere ontmoeting nadien. Volgens een onderzoek van het CBS dat nog niet zo lang geleden in de kranten werd gepubliceerd, zou het aantal gelovigen in Nederland voor het eerst onder de 50% zijn gedaald (Jan refereerde hier al naar tijdens de dienst). Het CBS gebruikt echter de kerkgang als maatstaf voor het meten van het aantal religieuzen. Daarmee gaan ze voorbij aan het juist groeiende aantal Nederlanders dat zichzelf wel religieus beschouwd, alleen zonder elke week de kerk te bezoeken.

Dus, doe eens gek, kom naar de kerk! Gezien de grotendeels bezette kerkbanken hebben veel mensen hier gehoor aan gegeven. Wellicht mede door de aanwezigheid van het alom geprezen Kleinkoor Second Edition. De dienst vangt aan met het toepasselijke lied: Feest in de kerk! (niemand voelt zich vandaag alleen). Voorganger Hans Hinkamp vertelde hierna iets meer over deze zogeheten Kerkproeverij, gebaseerd op het Engelse ‘Back to church Sunday’. Op deze dag wordt de kerk dus een beetje opgepoetst en in de etalage gezet om te laten zien wat de kerk tegenwoordig zoal te bieden heeft. Mooi om ds. Hinkamp te horen vertellen dat we voor God allemaal gelijk zijn, of het nu heel gewoon is dat je vandaag in de kerkbank zit, of nog een beetje onwennig voelt. Geloven is tenslotte een WERK-woord, geen voltooid begrip.

“Geloof is het bewijs van de dingen die we niet kunnen zien”. Een prachtige filosofische uitspraak waar je uren over zou kunnen discussiëren. In plaats daarvan verscheen op het grote scherm Herman Finkers, met zijn lied ‘Daarboven in de hemel’. Dat kan dus tegenwoordig prima, deze oer-Tukker in een Achterhoekse kerk. Wat onveranderd is gebleven, is dat de kerk graag een lichtend voorbeeld wil zijn, een baken van hoop. Volgens ds. Hinkamp vraagt de huidige harde wereld om een tegengeluid. Mijn eigen leven is, net als dat van zovelen, volgepland met van alles en nog wat. Wisselende diensten draaien in de zorg, freelance schrijven en fotograferen, vrijwilligerswerk, het huishouden en ook nog tijd vrij zien te maken voor elkaar. Hoe mooi is het dan om op zondagmorgen even een moment van bezinning in te lassen, stil te staan bij dat wat er echt toe doet in het leven, waardevolle handvatten aangereikt te krijgen van de voorganger en nadien met elkaar een kop koffie te drinken. Nee, die kerk is helemaal zo gek nog niet.

Wie denkt dat we alleen maar (saaie) psalmen hebben gezongen, heeft het mis (al hadden we ook deze ongetwijfeld volmondig meegezongen met Kleinkoor Second Edition, de akoestiek in de Johanneskerk is schitterend)!. Ook ik heb ze vroeger uit het hoofd moeten leren, elke week een nieuwe, wat ik overigens nooit als vervelend heb ervaren, al luisterde ik het liefst naar de Bijbelverhalen die de meester ons voorlas. Eigenlijk zijn die van alle tijden.. zinnen en verwijzingen vind je overal terug. Zo citeerde ds. Hinkamp een zin uit het Oude Testament “kies het leven” en aansluitend zong het koor ‘Viva la Vida’ (Spaans voor Leve het Leven) een lied van de band Coldplay. Bij aanvang van de dienst kregen we allemaal een zwart notitieboekje cadeau, gevuld met allerhande blaadjes. Voor het noteren van eventuele vragen. Of, mocht je deze kerkdienst stiekem toch best slaapverwekkend vinden, van tekeningetjes te voorzien (beide opties kwamen overigens van ds. Hinkamp).

De 11e van de 11e is best een heel bijzondere dag, dus ook uitermate geschikt voor deze Kerkproeverij. Op elf november 1918, precies honderd jaar geleden, kwam er officieel een eind aan de Eerste Werelsoorlog. In een bos bij het Franse stadje Compiègne, ongeveer tachtig kilometer ten noorden van Parijs, werd die dag de wapenstilstand gesloten. Vanaf 11:00 uur die ochtend, op het moment dat die schitterende taart werd aangesneden, werd er niet meer gevochten. Deze dag wordt ook het (kinder) feest van Sint-Maarten gevierd. Ds. Hinkamp citeert een tekst uit het Lucasevangelie: “Niemand steekt een lamp aan en zet die in de kelder of onder de korenmaat, maar op de standaard, opdat wie binnentreden het licht zien (Lukas 11:33 e.v.). Deze regels werden vaak op 11 november voorgedragen en in de mis besproken dit zou voor de bevolking aanleiding zijn geweest voor een lichtjesfeest. Vandaag wordt ook officieel het carnaval seizoen geopend (om 23.11 uur). Toevalligerwijs was vandaag ook het Gengelen in Vragender, inschrijven kon tot 13.00 uur dus ook dat was prima te combineren met een (hernieuwd) bezoek aan de PKN Kerk Lichtenvoorde.

De dienst werd afgesloten met het gedicht ‘Engelen op hoge hakken’. Wat een toepasselijke woorden! “Wie een engel wil ontmoeten, vind die het meest in eigen kring”. Hier in de Achterhoekse streek, dankzij dat mooie Noaberschap, zijn er heel veel engeltjes te vinden en inderdaad vaak dichterbij dan je denkt. In de Johanneshof was de eer aan Silva Kassab om de door haar gemaakte Bijbel-taart aan te snijden. Achter de schermen was er door de kinderen hard gewerkt aan kleurrijke en smakelijke cupcakes. De oorspronkelijke bedoeling van het Engelse Back to Church Sunday is dat ieder gemeentelid iemand, die om welke reden dan ook, al een (lange) tijd niet meer naar de kerk is geweest uitnodigt om weer eens met hem of haar mee te gaan, weer aan de kerk te proeven. Zeg nou zelf, dat kan eigenlijk iedere zondag..
Dus, doe eens gek, neem iemand mee naar de Johanneskerk!

klomptgoed_20
Kerkproeverij 2018 Johanneskerk