Cursus Achterhoek(s)

Kom d’r in dan kรถ’j d’r uut kieken.

Met veel plezier nam ik in 2019 deel aan het Achterhoek College. Dit werd georganiseerd door het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers. Toen ik las dat er een nieuwe cursus werd georganiseerd, zes lessen in het Achterhoeks, twijfelde ik ook geen moment en meldde ik mij direct aan.

De eerste avond werd ingeluid met het nummer ‘Kom d’r maor in’ van Bonne Route. Twee van de muzikanten spelen inmiddels bij Goed Volk Streektaalband. De tekst was toepasselijk:

๐‘ซ๐’† ๐’†๐’๐’† ๐’Š๐’” ๐’‹๐’๐’๐’ˆ, ๐’…๐’† ๐’‚๐’๐’…๐’†๐’“ ๐’ˆ๐’“๐’Š๐’†๐’”
๐‘ซ๐’–๐’๐’๐’† ๐’๐’‡ ๐’…๐’Š๐’Œ๐’Œ๐’†, ๐’๐’‡ ๐’Œ๐’๐’‚๐’‘ ๐’†๐’Š๐’ˆ๐’†๐’๐’˜๐’Š๐’†๐’”
๐‘ซ๐’๐’๐’Œ๐’†๐’“ ๐’๐’‡ ๐’ƒ๐’๐’‚๐’๐’Œ, ๐’Œ๐’“๐’–๐’๐’๐’†๐’ ๐’๐’‡ ๐’Œ๐’‚๐’‚๐’
๐‘ฏ๐’†๐’• ๐’Ž๐’†๐’Œ ๐’ˆ๐’Š๐’ ๐’—๐’†๐’“๐’”๐’„๐’‰๐’Š๐’, ๐’‰๐’†๐’•๐’›๐’†๐’๐’‡๐’…๐’† ๐’—๐’†๐’“๐’‰๐’‚๐’‚๐’.

Inderdaad kwam tijdens het voorstelrondje naar voren dat eigenlijk alle aanwezigen het onmundig jammer zouden vinden als het Achterhoekse dialect stilletjes verdwijnt. Een aantal willen het graag beter leren (uit) spreken, zoals ikzelf, enkelen willen het graag leren schrijven en ook hopen sommigen de Achterhoeker beter te leren begrijpen. Want ‘joa joa’ betekent soms toch echt ‘nee’.

Vanaf heel jonge leeftijd logeerde ik eigenlijk iedere vakantie bij mijn grootouders in de Achterhoekse streek. Het dialect verstaan heb ik daarom geen enkele moeite mee. Van oorsprong zijn mijn grootouders Zeeuws. Met name mijn oma sprak ook dat dialect nog vloeiend. Mijn vader komt uit de Noordoostpolder (Vollenhove) en ook die kant van de familie spreken allemaal dialect.

De Nedersaksische taal geniet inmiddels officiรซle landelijke erkenning. Sinds 2018 is er lesmateriaal ontwikkeld voor kinderen op de basisschool (Wiesneus) vanuit de visie dat meertaligheid (Nederlands en dialect) een verrijking is van taalgebruik en het de eigen (Achterhoekse) identiteit ondersteunt. Ieder jaar staat een bepaald thema centraal, in 2021 is dat ‘in beweging’. In 2020 hadden zich bijna 70 scholen (ieder ongeveer 3.000 leerlingen) in de Achterhoek voor dit project aangemeld. Dat was meer dan 4 keer zoveel als in 2018 toen dit project startte. Positieve vooruitzichten dus!

Diana Abbink, รฉรฉn van de docenten tijdens de eerste bijeenkomst, vertelde dat tijdens de lancering van het project Wiesneus duidelijk werd dat ook die ouders behoefte hebben aan cursussen in dialect. Bij die generatie werd er niet altijd meer thuis in dialect gesproken. Nou, ik kan ze deze cursus van harte aanraden. Een mooi voorbeeld van รฉรฉn van deze generatie ouders is Femke van Wijk. In 2019 was ik aanwezig bij de presentatie van haar kinderboek in dialect โ€™๐‘จ๐‘ฉ๐‘ช ๐’•๐’๐’• ๐‘ฟ๐’€๐’ โ€“ ๐‘ซ๐’๐’†๐’• ๐’Š-๐’‹ ๐’๐’๐’Œ ๐’Ž๐’†๐’•โ€™. Haar zoontje Kees spreekt een beetje dialect omdat opa en oma hem dat leren. In het boek staan tekeningen van dieren met daarbij hun naam in dialect zoals gaffeltange (oorwurm), miegamp (mier), en zunnekuuksken (lieveheersbeestje).

Leuk om te merken dat het dialect per regio, dorp en zelfs buurtschap al enorm kan verschillen. Zo herkende ik het woord ‘heste’ (heb jij) dat Diana noemde. Waarschijnlijk iets uit het Wenters dialect. Dat ‘een’ soms in ‘ne’ veranderd, was voor mij ook herkenbaar (ne kaerl). Joop Hekkelman, de andere docent deze avond, dook in de geschiedenis van het dialectwoord ‘moj’ en ontdekte dat dit eigenlijk een vrij nieuw dialectwoord is (nog geen 100 jaar). Dat is het mooie van taal. Taal leeft. Zo heeft het Nedersaksisch nu meer Nederlandse invloeden dan vroeger, zoals onze Nederlandse taal verengelst.

Ik vond het een mooie avond en was gelukkig niet de enige stadse van origine ๐Ÿ˜‰. Over twee weken weer een bijeenkomst met twee nieuwe docenten.

๐‘ด๐’Š๐’†๐’ ๐’†๐’Š๐’ˆ๐’†๐’ ๐’‘๐’๐’‚๐’•.

De tweede les van de cursus Achterhoek(s) ging over literatuur. Waarom zou je dat willen, schrijven in dialect? Alle talen begonnen zonder schrijven, als spreektaal. Schrijftaal volgde later. Dus waarom zou dat niet kunnen met de Nedersaksische taal? Om het lezen en voordragen te vergemakkelijken werden er bepaalde spellingsregels afgesproken, net als bij de Nederlandse taal. In de Achterhoek en Liemers gebruikt men de WALD spelling (Woordenboek Achterhoekse Liemerse Dialecten). Lex Schaars heeft daar een grote en belangrijke rol in vervuld. Vanaf 1980 werkt hij aan het Staring Instituut in Doetinchem, wat nu het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers heet, aan het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten.

De allereerste verhalen die in dialect werden geschreven gebeurde vaak door onderwijzers. Zij beschreven het boerenleven van de Achterhoekse streek en de vele volksverhalen. Het waren meestal stukjes in plaatselijke kranten. Zo had iedere schrijver vaak zijn eigen regio. In 1957 werd de Schrieverskring Achterhook en Liemers opgericht die begon met 15 leden. Inmiddels is de naam veranderd naar Dialectkring Achterhook en Liemers en telt de organisatie ruim 300 leden. Spreker Henk Lettink nam ons mee door de geschiedenis van het Nedersaksisch. Hij is onder andere lid van de werkgroep Dialect en religie. Hij heeft meegewerkt aan de samenstelling van Psalmen en Gezangen in โ€™t Achterhooks en Liemers, en vertaalde enkele Bijbelboeken, waaronder Prediker en Lucas, in het Achterhoeks.

Dick ten Hoopen, de tweede spreker, werd geboren in Neede. Samen met drie klasgenoten ging hij naar het lyceum in Winterswijk. Na de HBS ging Dick medicijnen studeren, in 1969 studeerde hij af. Gedurende 24 jaar was hij huisarts in Zuidwolde. Dick was anders dan de meeste huisartsen. Vroeger werd het beroep meestal van vader op zoon doorgegeven, het waren deftige mensen. Dick is van eenvoudiger komaf, gelukkig met het feit dat hij door kon en mocht leren. In Zuidwolde moesten de mensen nogal wennen aan het feit dat hun huisarts in dialect tegen hen sprak. Zij spraken Nederlands en Dick praatte plat terug. Na verloop van tijd durfden zij ook in dialect tegen de dokter terug te praten. In รฉรฉn van zijn boek โ€˜Gaot zitten en vertelโ€™ staan allerlei anekdotes over die tijd als huisarts. Tijdens zijn studietijd in Utrecht, in het academisch ziekenhuis, ontdekte hij al dat het drempelverlagend is om onderling in (eigen) dialect te spreken. In de jaren โ€™60 kwamen veel van de patiรซnten van de Veluwe. Ze kregen weinig bezoek van thuis en waren soms best eenzaam. Wanneer Dick dan in dialect tegen hen begon te praten, was dat een zeer aangename verrassing! Een stukje herkenning. Een stukje thuis.

Tijdens zijn loopbaan als huisarts vond Dick het mooi om zijn patiรซnten echt te leren kennen. Met name de gedragingen van hen na een zware boodschap vond hij intrigerend. Hij vertelde dat hij het altijd als een voorrecht heeft gevoeld om dit van dichtbij mee te mogen maken, en dat hij zijn mening over mensen vaak heeft moeten herzien. Het schrijven begon al in zijn tijd als huisarts, toen nog met name gedichten. Wanneer hij ze de volgende dag nog eens na las, vond hij het helemaal niks en verscheurde het beschreven papier. Het voelde alsof iemand anders het had geschreven. Dick legde zich erbij neer, dat schrijven werd niet wat. Tijdens telefoongesprekken zat Dick, net als velen, soms wat te krabbelen op een papiertje. De woorden die in hem opkwamen schreef hij fonetisch op, zoals hij ze zelf in dialect uitsprak. Deze teksten kwamen veel dichterbij, hadden veel meer gevoel. Dat bleek wel toen hij zijn gedichten en verhalen voorlas aan zijn moeder, zij werd er zichtbaar door geraakt. In 1997, toen de dialectkring Achterhook en Liemers hun 40-jarig jubileum vierde, werd er een schrijfwedstrijd georganiseerd. Dick besloot om eens twee van zijn gedichten in te zenden, en waarachtig! Hij viel in de prijzen en mocht een voordracht houden bij Herberg Erve Kots. Het schrijven in dialect was eigenlijk heel logisch, zijn gedachten waren immers ook altijd in plat Achterhoeks.

Niet alleen dialectschrijvers zijn belangrijk voor het behoud van onze streektaal. Ook bands als Normaal, Boh Foi Toch en Goed Volk zijn belangrijk om het Achterhoeks dialect in leven te houden. En wat te denken van het recente lied โ€˜Hier in de Achterhoekโ€™ van de Knasterds! Om hier ook de jonge kinderen bij te betrekken werd het streektaalproject Wiesneus opgezet. De jongeren vinden het eigenlijk best wel stoer om onderling, bijvoorbeeld in de (zuip) keten, plat te praten. In de oren van de ouderen is het soms niet helemaal de juiste uitspraak, daarentegen proberen ze het in elk geval. Een naam die ook genoemd werd, is die van Willem Wilterdink. Beter bekend als Hulzer Willem. Filmmaker Ben Tragter maakte een prachtig portret van deze dialectschrijver. Daarnaast zong hij ook liedjes in het plat. Op mijn werk in het verpleeghuis laat ik deze liedjes nog wel eens horen. Succes verzekerd! Ik heb een leuk boekje van hem op de kop weten te tikken, Verskes van Willem. Tot slot wil ik รฉรฉn van deze verskes met jullie delen.

Mien eigen plat.

๐‘ด๐’Š๐’†๐’ ๐’†๐’Š๐’ˆ๐’†๐’ ๐’‘๐’๐’‚๐’•.
๐‘จโ€™๐’Œ ๐’๐’–๐’”๐’•๐’“๐’† ๐’๐’‚๐’ ๐’…๐’† ๐’“๐’‚๐’…๐’Š๐’
๐’…๐’‚๐’ ๐’…๐’†๐’๐’Œ ๐’Š๐’Œ: โ€œ๐’‰๐’†๐’Š, ๐’˜๐’‚๐’• ๐’‰๐’†๐’–๐’“ ๐’Š๐’Œ ๐’๐’๐’?โ€
โ€™๐’• ๐’Š๐’” ๐’‚๐’๐’๐’†๐’” ๐‘ฌ๐’๐’ˆ๐’†๐’๐’”, ๐‘ญ๐’“๐’‚๐’๐’” ๐’†๐’ ๐’›๐’;
๐’†๐’ ๐’…๐’‚๐’• ๐’—๐’Š๐’ ๐’Š๐’Œ ๐’—๐’†๐’“๐’—๐’†๐’๐’†๐’๐’… ๐’‹๐’๐’.
๐‘ฌ๐’ ๐’…รถ๐’“๐’Ž๐’†, โ€™๐’• ๐’Š๐’” ๐’‹๐’๐’ ๐’๐’๐’ˆ๐’‚๐’ ๐’ˆ๐’๐’‚๐’…,
๐’›๐’Š๐’๐’ˆ โ€˜๐’Œ ๐’Š๐’ ๐’Ž๐’Š๐’†๐’ ๐’†๐’Š๐’ˆ๐’†๐’ ๐’‘๐’๐’‚๐’•!
๐‘จโ€™๐’Œ ๐’”๐’๐’Ž๐’” ๐’Š๐’” ๐’Œ๐’Š๐’†๐’Œ๐’† ๐’๐’‚๐’ ๐’•๐’†๐’†๐’—๐’†๐’†,
๐’…๐’†๐’๐’Œ ๐’Š๐’Œ: โ€œ๐‘จ๐’• โ€™๐’• ๐’”๐’•๐’†๐’ ๐’Š๐’” ๐’‚๐’๐’…๐’†๐’“๐’” ๐’…๐’†๐’†!โ€
๐’๐’† ๐’‘๐’“๐’‚๐’๐’•๐’†๐’• ๐’—๐’‚๐’ ๐‘ช๐’‰๐’‚๐’Ž๐’‘๐’” ๐‘ฌ๐’๐’š๐’”รฉ๐’†
๐’—๐’‚๐’ ๐‘ฐ ๐’๐’๐’—๐’† ๐’š๐’๐’– ๐’†๐’ โ€™๐’” ๐’•๐’–๐’• ๐’Ž๐’Š๐’“ ๐’˜๐’†๐’‰!
๐‘ฌ๐’ ๐’…รถ๐’“๐’Ž๐’†, โ€˜๐’• ๐’Š๐’” ๐’‹๐’๐’ ๐’๐’๐’ˆ๐’‚๐’ ๐’ˆ๐’๐’‚๐’…,
๐’›๐’Š๐’๐’ˆ โ€˜๐’Œ ๐’Š๐’ ๐’Ž๐’Š๐’†๐’ ๐’†๐’Š๐’ˆ๐’†๐’ ๐’‘๐’๐’‚๐’•!
๐‘ด๐’Š๐’†๐’ โ€œ๐‘ฐ ๐’๐’๐’—๐’† ๐’š๐’๐’–โ€ ๐’Š๐’”: โ€˜๐’Œ ๐’‰๐’๐’ ๐’—๐’‚๐’ ๐’…๐’Š-๐’‹;
๐‘ฐ๐’„๐’‰ ๐’‡๐’“๐’†๐’–๐’‰๐’† ๐’Ž๐’Š๐’„๐’‰: ๐’Š๐’Œ ๐’ƒ๐’–๐’ ๐’›๐’ ๐’ƒ๐’๐’Š-๐’‹
๐‘ฐ๐’ ๐’‰๐’†๐’• ๐‘ญ๐’“๐’‚๐’๐’” ๐’Š๐’” ๐’‰๐’†๐’• โ€œ๐’๐’๐’–๐’”โ€ ๐’†๐’ ๐’˜๐’Š-๐’‹ ๐’›๐’†๐’ˆ๐’• ๐’˜๐’Š-๐’‹!
๐‘ฒ๐’Š๐’†๐’Œ, ๐’Š๐’ ๐’Ž๐’Š๐’†๐’ ๐’‘๐’๐’‚๐’• ๐’—๐’†๐’“๐’”๐’•๐’‚๐’ ๐’Š-๐’‹ ๐’Ž๐’Š-๐’‹.
๐‘ฌ๐’ ๐’…รถ๐’“๐’Ž๐’†, โ€™๐’• ๐’Š๐’” ๐’๐’๐’ˆ๐’‚๐’ ๐’ˆ๐’๐’‚๐’…,
๐’›๐’Š๐’๐’ˆ โ€˜๐’Œ ๐’Š๐’ ๐’Ž๐’Š๐’†๐’ ๐’†๐’Š๐’ˆ๐’†๐’ ๐’‘๐’๐’‚๐’•!!!